<article article-type="research-article" dtd-version="1.2">
  <front>
    <article-meta>
      <title-group>
        <article-title>К истории изучения росписей церквей Ростовского митрополичьего дома</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Денисов</surname>
            <given-names>Денис Владимирович</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Никитина</surname>
            <given-names>Татьяна Львовна</given-names>
          </name>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <abstract>
        <p>Задача данной статьи: обобщить и дополнить новыми сведениями данные об истории бытования стенных росписей трех церквей Ростовского митрополичьего дома &amp;mdash; Воскресения, Спаса на Сенях и Иоанна Богослова, &amp;mdash; построенных и расписанных по единому замыслу выдающегося заказчика, ростовского митрополита Ионы Сысоевича; об исторических этапах существования этого уникального стенописного ансамбля; о повреждениях и разрушениях росписей в XVIII и XIX вв.; о масштабных поновлениях стенописей кремлевских церквей для открытия в них богослужения в 1860-х гг.; а также о реставрационных работах, проведенных в этих памятниках в период существования Ростовского музея, с конца XIX в. по настоящее время. Впервые вводятся в научный оборот сведения о мастерах, поновлявших росписи церквей Ростовского кремля в 1860-е гг. Дополнена новыми данными характеристика деятельности Кремлевской комиссии по документированию реставрационных работ 1880 &amp;ndash; 1890-х гг. Работа предпринята в связи с развернувшейся с 2024 г. программой исследования технико-технологических характеристик ансамбля росписей Ростовского кремля. В связи с этим внимание авторов прежде всего сосредоточено на имеющихся в источниках данных о технике и технологии живописи, а также на исследованиях этих аспектов, в частности, на выборочном характере анализов химического состава пигментов и грунтов, проведенных в ходе предшествующих реставраций этих памятников XX и XXI вв.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="ru">
        <kwd>реставрация монументальной живописи</kwd>
        <kwd>стенные росписи XVII века</kwd>
        <kwd>технологические исследования монументальной живописи</kwd>
        <kwd>храмы Ростовского кремля</kwd>
        <kwd>церковь Воскресения Христова в Ростове</kwd>
        <kwd>церковь Иоанна Богослова в Ростове</kwd>
        <kwd>церковь Спаса на Сенях в Ростове</kwd>
      </kwd-group>
    </article-meta>
  </front>
  <body />
  <back>
    <ref-list>
      <br />
      <ref id="B1">
        <br />
        <element-citation publication-type="journal">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Денисов Д. В.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>История изучения древнерусской монументальной живописи естественнонаучными методами в ГОСНИИР</article-title>
          <br />
          <source>Художественное наследие. Исследования. Реставрация. Хранение. Art Heritage. Research. Storage. Conservation. Международ. сетевое рецензируемое науч. издание.</source>
          <br />
          <year>2024</year>
          <br />
          <issue>3</issue>
          <br />
          <fpage>30</fpage>
          <br />
          <lpage>45</lpage>
          <br />
          <publisher-name>ГОСНИИР</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>М.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B2">
        <br />
        <element-citation publication-type="journal">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Лелекова О. В.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Наумова М. М.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Исследование красочного слоя росписи Рождественского собора Ферапонтова монастыря</article-title>
          <br />
          <source>Ферапонтовский сборник.</source>
          <br />
          <year>1985</year>
          <br />
          <issue>1</issue>
          <br />
          <fpage>134</fpage>
          <br />
          <lpage>168</lpage>
          <br />
          <publisher-loc>М.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B3">
        <br />
        <element-citation publication-type="chapter">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Никитина Т. Л.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Церковь Воскресения в Ростове Великом.</article-title>
          <br />
          <source></source>
          <br />
          <year>2002</year>
          <br />
          <fpage>3</fpage>
          <br />
          <lpage>12</lpage>
          <br />
          <publisher-name>Северный паломник</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>М.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B4">
        <br />
        <element-citation publication-type="chapter">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Никитина Т. Л.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Церковь Иоанна Богослова в Ростове Великом.</article-title>
          <br />
          <source></source>
          <br />
          <year>2002</year>
          <br />
          <fpage>3</fpage>
          <br />
          <lpage>11</lpage>
          <br />
          <publisher-name>Северный паломник</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>М.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B5">
        <br />
        <element-citation publication-type="chapter">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Никитина Т. Л.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Церковь Спаса на Сенях в Ростове Великом.</article-title>
          <br />
          <source></source>
          <br />
          <year>2002</year>
          <br />
          <fpage>3</fpage>
          <br />
          <lpage>9</lpage>
          <br />
          <publisher-name>Северный паломник</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>М.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B6">
        <br />
        <element-citation publication-type="journal">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Буланин Д. М.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Иона Сысоевич</article-title>
          <br />
          <source>Словарь книжников и книжности Древней Руси.</source>
          <br />
          <year>1993</year>
          <br />
          <issue>3</issue>
          <br />
          <fpage>93</fpage>
          <br />
          <lpage>98</lpage>
          <br />
          <publisher-name>Наука</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>СПб.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B7">
        <br />
        <element-citation publication-type="journal">
          <br />
          <article-title>Дело о патриархе Никоне.</article-title>
          <br />
          <source>Изд. Археографической комиссии.</source>
          <br />
          <year>1897</year>
          <br />
          <issue>35 - 40</issue>
          <br />
          <fpage>128</fpage>
          <br />
          <lpage>177</lpage>
          <br />
          <publisher-name>Т-во «Печатня С. П. Яковлева»</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>СПб.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B8">
        <br />
        <element-citation publication-type="journal">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Забелин И. Е.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Материалы для истории русской иконописи</article-title>
          <br />
          <source>Временник Московского Общества истории и древностей Российских.</source>
          <br />
          <year>1850</year>
          <br />
          <volume>7</volume>
          <br />
          <fpage>121</fpage>
          <br />
          <lpage>128</lpage>
          <br />
          <publisher-loc>М.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B9">
        <br />
        <element-citation publication-type="chapter">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Успенский А. И.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Царские иконописцы и живописцы XVII века.</article-title>
          <br />
          <source></source>
          <br />
          <year>1916</year>
          <br />
          <volume>4</volume>
          <br />
          <fpage>452</fpage>
          <br />
          <lpage>474</lpage>
          <br />
          <publisher-name>Печ.А. И. Снегиревой</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>М.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B10">
        <br />
        <element-citation publication-type="confproc">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Шилов В. С.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Об одной «утерянной» рукописи и атрибуции стенописи ростовской церкви Спаса на Сенях </article-title>
          <br />
          <source>«Охраняется государством»: Сб. материалов III Российской научно-практической конференции. (В надзаг.: Санкт-Петербургский Фонд культуры. Программа «Храм»).</source>
          <br />
          <year>1994</year>
          <br />
          <issue>4</issue>
          <br />
          <fpage>148</fpage>
          <br />
          <lpage>158</lpage>
          <br />
          <publisher-loc>СПб.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B11">
        <br />
        <element-citation publication-type="journal">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Суслов В. В.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Памятники древняго русского зодчества.</article-title>
          <br />
          <source></source>
          <br />
          <year>1900</year>
          <br />
          <issue>6</issue>
          <br />
          <fpage>6</fpage>
          <br />
          <publisher-name>Изд. Имп. Акад.художеств</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>СПб.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B12">
        <br />
        <element-citation publication-type="confproc">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Никитина Т. Л.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>К проблеме датировки росписи церкви Воскресения Ростовского Архиерейского дома</article-title>
          <br />
          <source>XI Научные чтения памяти И. П. Болотцевой (1944–1995).</source>
          <br />
          <year>2007</year>
          <br />
          <fpage>50</fpage>
          <br />
          <lpage>56</lpage>
          <br />
          <publisher-name>Аверс Пресс,</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>Ярославль</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B13">
        <br />
        <element-citation publication-type="chapter">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Алитова Р. Ф.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Никитина Т. Л.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Церковные стенные росписи Ростова Великого и Ростовского уезда XVIII – начала XX века. Каталог.</article-title>
          <br />
          <source></source>
          <br />
          <year>2008</year>
          <br />
          <fpage>20</fpage>
          <br />
          <publisher-name>Северный паломник</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>М.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B14">
        <br />
        <element-citation publication-type="journal">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Кириченко Е. И.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>«Памятники древнего русского зодчества» Ф. Ф. Рихтера в контексте русской культуры XIX века</article-title>
          <br />
          <source>Забытый зодчий Ф. Ф. Рихтер. К 190-летию со дня рождения</source>
          <br />
          <year>2000</year>
          <br />
          <issue>117</issue>
          <br />
          <fpage>33</fpage>
          <br />
          <lpage>45</lpage>
          <br />
          <publisher-name>Гос. исторический музей</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>М.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B15">
        <br />
        <element-citation publication-type="chapter">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Титов А. А.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Кремль Ростова Великого.</article-title>
          <br />
          <source></source>
          <br />
          <year>1905</year>
          <br />
          <fpage>71</fpage>
          <br />
          <lpage>1256</lpage>
          <br />
          <publisher-name>Печатня А.И. Снегиревой</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>М.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B16">
        <br />
        <element-citation publication-type="chapter">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Шляков И. А.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Очерк по возстановлению Ростовскаго кремля.</article-title>
          <br />
          <source></source>
          <br />
          <year>1897</year>
          <br />
          <fpage>13</fpage>
          <br />
          <publisher-name>Тип. Губернского правления</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>Ярославль</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B17">
        <br />
        <element-citation publication-type="chapter">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Никитина Т. Л.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Русские церковные стенные росписи 1670 – 1680-х годов.</article-title>
          <br />
          <source></source>
          <br />
          <year>2015</year>
          <br />
          <fpage>11</fpage>
          <br />
          <lpage>32</lpage>
          <br />
          <publisher-name>Индрик</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>М.</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B18">
        <br />
        <element-citation publication-type="chapter">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Брюсова В. Г.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Изучение и реставрация фресок Ростовского Кремля</article-title>
          <br />
          <source>Материалы по изучению и реставрации памятников архитектуры Ярославской обл. 1.Древний Ростов / Под ред. В. В. Косточкина.</source>
          <br />
          <year>1958</year>
          <br />
          <fpage>95</fpage>
          <br />
          <lpage>110</lpage>
          <br />
          <publisher-loc>Ярославль</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B19">
        <br />
        <element-citation publication-type="chapter">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Кривоносов В. Т.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Стенопись церкви Спаса на Сенях: ее бытование, история и методика реставрации</article-title>
          <br />
          <source>Ростовский Архиерейский дом и русская художественная культура второй половины XVII века.</source>
          <br />
          <year>2006</year>
          <br />
          <fpage>82</fpage>
          <br />
          <lpage>106</lpage>
          <br />
          <publisher-name>ГМЗ «Ростовский кремль»</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>Ростов</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
      <ref id="B20">
        <br />
        <element-citation publication-type="chapter">
          <br />
          <person-group person-group-type="author">
            <br />
            <name>
              <br />
              <surname>Кривоносов В. Т.</surname>
              <br />
            </name>
            <br />
          </person-group>
          <br />
          <article-title>Ростовский музей-заповедник.</article-title>
          <br />
          <source></source>
          <br />
          <year>1985</year>
          <br />
          <fpage>66</fpage>
          <br />
          <publisher-name>Верхне-Волжское книжное изд-во</publisher-name>
          <br />
          <publisher-loc>Ярославль</publisher-loc>
          <br />
        </element-citation>
        <br />
      </ref>
      <br />
    </ref-list>
  </back>
</article>